تاريخچه آموزش و پرورش استثنايي در استان يزد
گامهاي اوليه در آموزش و پرورش دانشآموزان استثنايي در استان يزد به حدود سال 1349 برميگردد. اما آموزش رسمي اين دسته از كودكان از اوايل سال 1351 شروع ميشود. اولين گروه از آموزگاران اين دانشآموزان را جناب آقاي محمدرضا راضي و سركارخانم عزيزه مولائيان تشكيل ميدادند كه با تشكيل و راهاندازي دو كلاس در پايههاي مختلف در گرايشهاي ناشنوا، نابينا و كم توانذهني به صورت ضميمه در آموزشگاه پسرانه (كرباسي فعلي) و دخترانه صالحيزاده و با تعدادي قريب به 12 نفر دانشآموز وظيفه تدريس به اين دسته از دانشآموزان را عهدهدار شدند.
در سال 1352 با تلاشهايي كه به عمل آمد اولين آموزشگاه مستقل ويژه دانشآموزان استثنايي با همت خير مرحوم حاج احمد ضرابي و وساطت همكاران وقت خصوصاً آقاي حسين حيدرزاده كه مديريت مركز را عهدهدار بودند با سه كادر آموزشي به نامهاي آقاي محمدرضا راضي و خانم عزيزه مولائيان و خانم ثريا مدير (همسر آقاي راضي)، راهاندازي شد. همچنين در نيمه دوم سال 1352 با ورود آقاي طيبات (اولين فارغالتحصيل مرد در رشته ناشنوا) كلاس مستقلي جهت تدريس به دانشآموزان ناشنوا درنظر گرفته شد. البته تعدادي دانشآموز كمتوانذهني نيز در اين كلاس وجود داشت.
اين روند تا سال 1355 ادامه مييابد تا اينكه در سال 56 اولين مركز شبانهروزي ويژه دانشآموزان نابينا و ناشنوا در آموزشگاه اميد (خانه معلم فعلي) با مديريت آقاي اژدري با 18 كادر و 27 دانشآموز در پايههاي مختلف در دوره ابتدايي و راهنمايي در دو شيفت صبح و عصر(پسرانه و دخترانه) راهاندازي شد.
در طي اين سالها پيگيري امور آموزشي و اداري معلمين دانشآموزان استثنايي را «دفتر آموزش كودكان و دانشآموزان استثنايي» در اداره كل آموزش و پرورش استان يزد عهدهدار بود. در سال 67 رسيدگي به امور به آقاي سيدضياءالدين مظلومي به عنوان كارشناس كودكان استثنايي اداره كل آموزش و پرورش استان واگذار و پس از آن به آقاي اميريان محول شد.
در سال 1369 مجلس شوراي اسلامي مصوبه تشكيل سازمان آموزش و پرورش استثنايي استان را صادر نمود كه به دنبال آن در سال 1371 اداره آموزش و پرورش استثنايي استان يزد در محل فعلي ( ميدان همافر ) با مديريت آقاي اصغر اميريان و معاونت آقاي راضي تشكيل شد و به صورت رسمي كار رسيدگي به امور آموزشي و اداري دانشآموزان وكاركنان تحت پوشش آغاز گرديد. در سال 1376 باتوجه به تغيير و تحولاتي كه ايجاد گرديد رياست اداره به سركارخانم منيره حسينپور با معاونت آقاي اميدواري و پس ازآن آقاي سيدمحمد خادمي واگذار گرديد. در اين سالها تعداد مراكز آموزش و پرورش استثنايي به 29 مركز مستقل و 14 كلاس ضميمه در آموزشگاههاي عادي استان با حدود 1530 دانشآموز و 440 نفر پرسنل گسترش يافت.
با تجميع ادارات آموزش و پرورش عادي، استثنايي و نهضت در سال 1381 آموزش و پرورش استثنايي يزد به مديريت تبديل شد و مسئوليت آن را نيز آقاي محمد مهدي فلاحتي عهدهدار شدند. هماكنون تعداد 1500 نفر دانشآموز در گروههاي مختلف آموزشي در 30 مركز آموزشي مستقل شامل 1 آموزشگاه نابينايان ، 3 آموزشگاه ناشنوايان ، 5آموزشگاه مشكلات يادگيري و 21 آموزشگاه كم توان ذهني و14 كلاس ضميمه مشغول به تحصيل و 450 نفر از مربيان ، معلمان و كاركنان خدوم، امر آموزش و توانبخشي اين عزيزان را عهدهدار هستند .البته با توجه به شرايط تجميع امور آموزشي و تخصصي به مديريت استثنايي استان و اموراداري و رفاهي و خدماتي كاركنان به آموزش و پرورش نواحي و مناطق استان واگذار گرديده است.
اهداف آموزش و پرورش استثنايي استان:
1- شناسايي و تشخيص به موقع كودكان و دانشآموزان با نيازهاي ويژه اعم از ذهني، حسي و يا جسمي ـ حركتي و تحت پوشش قراردادن ايشان برحسب نوع معلوليت در نظام آموزشي ويژه، تلفيقي و فراگير.
2- آموزش و پرورش گروههاي مختلف كودكان و دانشآموزان استثنايي باتوجه به نيازهاي خاص هر گروه در سطوح مختلف پيشدبستاني، ابتدايي، راهنمايي و متوسطه. با تأكيد خاص بر آموزش حرفهاي و تلاش براي تحت پوشش قراردادن تمامي كودكان و دانشآموزان داراي نيازهاي ويژه.
3- تغيير و اصلاح مداوم آموزش و پرورش استثنايي باتوجه به روشهاي نوين آموزش و پرورش موجود و نيازهايي كه اين دسته از كودكان و دانشآموزان در ارتباط با شرايط خاص جامعه دارند.
4- طراحي سيستم آموزشي، پرورشي و توانبخشي موردنياز گروههاي تحت پوشش به نحوي كه ناتوانيهاي ذهني و جسمي كودكان و دانشآموزان استثنايي جبران گردد و بتوانند پس از گذراندن مراحل تحصيل، موقعيتهاي اجتماعي و اقتصادي مناسبي با توجه به شرايط خود در جامعه را بدست آورند.
5- كمك به پيشگيري از بروز ناتوانيهاي جسمي و ذهني قبل از تولد، هنگام تولد و بعدازتولد از طريق بالابردن سطح آگاهي عمومي جامعه در زمينه بروز معلوليتها و خصوصيات كودكان استثنايي.
6- ارائه خدمات توانبخشي، مشاورهاي و حمايتي به دانشآموزان و خانوادههاي داراي كودكان معلول.
وظايف مديريت آموزش و پرورش استثنايي استان:
1- اجراي طرحهاي شناسايي و گزينش كودكان و دانشآموزان استثنايي در سطح استان.
2- تهيه و تنظيم برنامههاي مربوط به آموزش و پرورش ويژه براي گروههاي مختلف كودكان و دانشآموزان استثنايي.
3- تهيه و تنظيم طرحهاي توسعه كمي و كيفي آموزش و پرورش كودكان و دانشآموزان استثنايي.
4- تهيه كتب درسي و برنامههاي آموزشي و درسي خاص، متناسب با تواناييهاي ذهني و جسمي گروههاي مختلف كودكان و دانشآموزان استثنايي.
5- برقراري ارتباط مداوم با مؤسسات و سازمانهاي ارائهدهنده خدمات به دانشآموزان با نيازهاي ويژه به منظور كسب تازهترين اطلاعات مربوط به آموزش گروههاي مختلف كودكان و دانشآموزان استثنايي و بهرهبرداري از پژوهشهاي علمي انجام شده در تهيه برنامههاي آموزشي و پرورشي.
6- برنامهريزيهاي لازم در جهت آموزش حرفهاي دانشآموزان استثنايي متناسب با تواناييهاي ذهني و جسمي آنان و تأمين وسايل فني حرفهاي و توانبخشي لازم براي مراكز آموزشي از طريق واحدهاي ذيربط براي اشتغال.
7- تأمين و تربيت نيروي انساني موردنياز، تنظيم و اجراي برنامههاي لازم براي آموزش ضمن خدمت نيروي انساني با همكاري و هماهنگي سازمان آموزش و پرورش استثنايي كشور و سازمان آموزش و پرورش استان .
8- ارزشيابي كار معلمان و مربيان كودكان و دانشآموزان استثنايي و همچنين مسئولان مراكز و آموزشگاهها و آموزش و راهنمايي آنان در جهت حل مشكلات و مسايل مربوط به آموزش و پرورش استثنايي.
9- ايجاد امكانات لازم جهت طراحي، توليد، تهيه و توزيع وسايل كمك آموزشي.
10-جلب كمكهاي مادي و معنوي براي بهبود وضع آموزش و پرورش كودكان و دانشآموزان استثنايي.
11-هماهنگي، همكاري و ارتباط با دانشگاهها و مراكز آموزش عالي به منظور سوق دادن تحقيقات آنان به سمت نيازهاي موجود و استفاده هرچه بيشتر از توصيههاي اساتيد و دانشجويان رشتههاي مرتبط با كودكان استثنايي.
12-تهيه طرحهاي تأمين، تكميل، توسعه و تجهيز مراكز آموزش و پرورش استثنايي استان از طريق مطالعه، بررسي و استفاده از تجارب موجود.
گروههاي تحت پوشش آموزش و پرورش استثنايي:
خدمات آموزشي و توانبخشي به كودكان و دانشآموزان استثنايي براي هفت گروه به شرح ذيل ارائه مي شود:
1- ناشنوا و كمشنوا:
الف) ناشنوا به فردي اطلاق ميشود كه با ميزان باقيمانده شنوايي خود عليرغم استفاده از وسايل «كمكشنوايي» نتواند گفتار ديگران را از طريق حس شنوايي بشنود، به عبارت ديگر ميزان ناتواني حس شنوايي او 70 دسيبل يا بيشتر بوده و از فراگيري زبان پيرامون خود از طريق حس شنوايي محروم است.
ب) كمشنوا: به فردي گفته ميشود كه ميزان باقيمانده شنوايي او حتي با استفاده از وسايل كمك شنوايي و بهرهگيري از راهنماييهاي آموزشي، براي دريافت مطالب شنيداري و گفتاري كافي نبوده و ميزان ناتواني حس شنوايي او بين 35 تا 69 دسيبل باشد.
2- نابينا و كمبينا:
20
200
الف) نابينا: به فردي گفته ميشود كه فاقد بينايي بوده و يا ميزان باقيمانده بينايي او عليرغم استفاده از وسايل «كمكبينايي» به حدي كم و محدود است كه ايجاب نمايد آموزش وي از طريق روشهاي آموزشي ويژه نابينايان و «خط بريل» صورت پذيرد. حداكثر «حدت بينايي» اصلاح شده در چنين دانشآموزي از ميمينين كمتر بوده و يا زاويه ديد او را در بزرگترين قطر از 20 بيشتر نيست.
20
70
20
200
ب) كمبينا: به فردي اطلاق ميگردد كه ميزان باقيمانده بينايي او با استفاده از وسايل كمك بينايي به حدي كم و محدود است كه قادر به استفاده از خطوط كتابهاي عادي نبوده و برخورداري وي از آموزش و پرورش مستلزم استفاده از وسايل كمك بينايي مخصوص و يا كتابهاي درشت خط باشد. حداكثر حدت بينايي اصلاح شده اين دانشآموزان از بيشتر واز كمتر است.
3- كم توانذهني :
فردي است كه علملكرد عمومي هوش او به طور «معنيدار» يا قابل ملاحظهاي پايينتر از ميانگين باشد و با مشكلاتي در رفتارسازشي توأم بوده و در دوران رشد پديدار شده باشد. (داراي بهرههوشي پايينتر از 70).
كودكان كم توانذهني از نظر آموزشي به سه گروه «آموزشپذير» ، «تربيتپذير» و «حمايتپذير» تقسيم ميشوند كه سازمان آموزش و پرورش استثنايي مسئوليت تعليم و تربيت دانشآموزان كم توانذهني از نوع «آموزش پذير» را برعهده دارد.
3
4
1
2
آموزشپذير: به فردي گفته ميشود كه در دوران رشد در مقايسه با افراد بهنجار (عادي) سن عقلياش ....... تا سن زمانياش است و حداكثر سن هوشي او از 10 سال تجاوز نكند و از نظر بهره هوشي بين 50 تا 70 باشد.
4- دانشآموزان با اختلالات رفتاري:
به گروهي از دانشآموزان گفته ميشود كه عليرغم دارابودن هوش مرزي و يا بالاتر، رفتار اجتماعي ـ عاطفي آنان از حيث فراواني، شدت، مداومت و شرايط ظهور، تفاوت معنيداري با رفتار افراد همسن خود دارند و اين امر مانع استفاده ايشان از آموزش و پرورش عادي گردد.
5- دانشآموزان معلول جسمي ـ حركتي:
آن دسته از دانشآموزاني هستند كه عليرغم برخورداري از بهره هوشي مرزي و يا بالاتر به علت مشكلات جسمي ـ حركتي شديد، قادر به استفاده مؤثر از امكانات آموزشي مدارس عادي نباشند.
6- دانشآموزان با ناتواناييهاي يادگيري خاص:
آن دسته از دانشآموزاني هستند كه با وجود برخورداري ازهوش طبيعي و نداشتن نقايص حسي، آسيبهاي شديد مغزي و مشكلات شديد عاطفي ـ اجتماعي، قادر به بهرهگيري كامل از امكانات آموزش و پرورش عادي نبوده و در يك يا چند ماده درسي ضعف محسوس و مشهود داشته باشند.
7- دانشآموزان چند معلوليتي:
به آن دسته از دانشآموزان اطلاق ميشود كه داراي دو يا چند مورد از انواع معلوليتهاي ذهني، شنوايي، بينايي و يا جسمي باشند، به طوري كه بدون استفاده از خدمات آموزش ويژه قادر به استفاده از آموزش و پرورش متداول نباشند.
واحدهاي داخلي مديريت آموزش و پرورش استثنايي يزد:
پس از تجميع ادارات آموزش و پرورش عادي، استثنايي و نهضت چارت سازماني و دواير داخلي نيز تغييراتي پيدا كردند كه از قرار زير است:
الف)دواير داخلي:
الف ـ1) واحد آموزش ويژه: واحد آموزش شامل شده از يك پست كارشناس مسئول و چهار پست كارشناسي به شرح ذيل:
ـ كارشناس مسئول آموزش: (محمدعلي درويش گوهري)
ـ كارشناس آموزش و پرورش كودكان و دانشآموزان دچار مشكلات شنوايي. (مصطفي پايدار)
ـ كارشناس آموزش و پرورش كودكان و دانشآموزان دچار مشكلات بينايي. (عليمحمد كريمي)
ـ كارشناس آموزش و پرورش كودكان و دانشآموزان كم توانذهني، جسمي حركتي و چندمعلوليتي. (خانم عابديني)
ـ كارشناس آموزش و پرورش كودكان و دانشآموزان دچار مشكلات ويژه يادگيري و رفتاري
(عليمحمد فخارزاده)
اهم وظايف و مقررات موردعمل در واحد آموزش:
ـ پوشش تحصيلي گروههاي هفتگانه آموزش و پرورش استثنايي.
ـ برنامهريزي، هدايت و نظارت بر اجراي دقيق مقررات، دستورالعملها و برنامههاي آموزشي ابلاغ شده از سوي سازمان آموزش و پرورش استثنايي و استان.
ـ همكاري با مسئولان ذيربط در جذب و بكارگيري نيروهاي متعهد و متخصص جهت تعليم و تربيت دانشآموزان استثنايي.
ـ نظارت بر سازماندهي نيروهاي آموزشي، مراكز مربوط و بررسي درخواست نقل و انتقال مربيان و آموزگاران مدارس پذيرنده كودكان و دانشآموزان استثنايي.
ـ بازديد از مراكز آموزشي تحت پوشش استان و بررسي مشكلات و نارسائيها و اهتمام در از ميان برداشتن آنها متناسب با امكانات.
ـ تشكيل جلسات و گردهمايي با مديران، سرپرستان و آموزگاران آموزشگاههاي مربوطه در سطح استان به منظور بررسي و حل مشكلات موجود.
ـ نظارت و همكاري در تهيه نشريات آموزشي، كمك آموزشي و جزوات آموزشي ويژه كودكان و دانشآموزان استثنايي.
ـ همكاري با واحد تأمين و تربيت نيروي انساني سازمانهاي آموزش و پرورش استثنايي كشور و سازمان استان به منظور طراحي و اجراي دورههاي آموزشي ضمن خدمت معلمان و پرسنل تحت پوشش جهت ارتقاء سطح دانش و مهارت عوامل مربوطه.
ـ تهيه و ارائه گزارشهاي لازم درخصوص چگونگي تدوين، اجرا و پيشرفت برنامههاي سالانه و موانع احتمالي.
ـ پاسخگويي و راهنمايي به مراجعان.
الف ـ 2) واحد تشخيص و توانبخشي:
اين واحد در برگيرنده چهار پست شامل يك كارشناس مسئول و سه كارشناس به شرح ذيل است:
ـ كارشناس مسئول تشخيص و توانبخشي. ( حسن اسمعيلي باجگاني)
ـ كارشناس امور فرهنگي، اجتماعي و تربيتبدني معلولين. (نعمتا... شمس)
ـ كارشناس امور توانبخشي و بهداشت معلولين. (سيدمجيد حيدرپور)
ـ كارشناس آزمونهاي تشخيصي، مشاوره و مددكاري ( طيبه كوكب )
اهم وظايف و مقررات مورد عمل در واحد تشخيص و توانبخشي:
ـ برنامهريزي در زمينه اجراي مناسب طرح سنجش سلامت جسماني و آمادگي تحصيلي كودكان آماده ورود به دبستان در سطح استان.
ـ نظارت بر شيوه اجراي آزمونهاي مختلف (هوشي، رفتاري، عاطفي، اختلالات يادگيري) در سطح استان و راهنمايي كارشناسان مربوطه.
ـ اهتمام در تهيه طرحهاي مربوط به گسترش فعاليتهاي توانبخشي و شناسايي دانشآموزان استثنايي در سطح استان.
ـ ارائه خدمات تشخيص ومشاورهاي در زمينه بهداشت، پيشگيري، توانبخشي و آزمونهاي رواني.
ـ نظارت بر جذب نيروهاي متخصص و متعهد جهت خدمت در مشاغل گفتاردرماني، كاردرماني، شنواييسنجي، بينايي سنجي، فيزيوتراپي، مشاوره، تربيتبدني و بهداشتي.
ـ نظارت بر تهيه و تدوين تقويم ورزشي سالانه و سازماندهي تيمهاي ورزشي دانشآموزان استثنايي استان.
ـ نظارت و ارزشيابي دقيق در مورد تهيه و تنظيم برنامههاي فرهنگي ـ اجتماعي و تربيت بدني معلولين.
ـ هدايت و راهنمايي مستمر مشاوران و مددكاران استان و برگزاري جلسات مربوطه.
ـ همكاري متقابل با كلينيكهاي ارائهدهنده خدمات تشخيصي و توانبخشي استان.
الف ـ 3) واحد سنجش و ارزشيابي تحصيلي عمومي:
داراي پست كارشناسي سنجش و ارزشيابي تحصيلي عمومي (محمدحسين اقبالات) وظايف ذيل را عهدهدار است:
ـ نظارت دقيق بر اجراي آييننامههاي امتحانات خاص دانشآموزان استثنايي در مدارس مربوطه.
ـ انجام مقدمات لازم در زمينه تهيه سئوالات هماهنگ استاني (نهايي و داخلي) برابر مقررات و ضوابط.
ـ جمعآوري و تحليل نتايج امتحانات نوآموزان و دانشآموزان استثنايي و ارائه نتايج حاصل به واحدهاي كارشناسي و مقامات مسئول جهت اتخاذ تصميمات مقتضي.
ـ صدور تأييديه و ارزشنامه مدارك تحصيلي فارغالتحصيلان نهايي دورههاي تحصيلي عمومي.
ـ بررسي برنامههاي امتحاني دانشآموزان استثنايي و مدارس تحت پوشش در سطح استان و ارائه تذكرات لازم.
ـ دريافت فهرست مشخصات و نمرات دانشآموزان جهت صدور كارنامه و دفاتر امتحانات.
ـ نظارت و اجراي قوانين و مقررات اعلام شده از طرف سازمان آموزش و پرورش استثنايي كشور درخصوص امتحانات داخلي و نهايي.
ـ صدور ابلاغ و تنظيم حقالزحمه عوامل اجرايي امتحانات نهايي، ارجاع و پيگيري جهت پرداخت آن.
ـ دريافت آخرين نگارشهاي نرمافزارهاي امتحانات ويژه استثنايي و ابلاغ آنها به مناطق آموزش و پرورش استان جهت ثبت اطلاعات مربوط به دانشآموزان .
الف ـ 4) واحد امورمالي، مشاركتها و تجهيزات تخصصي:
اين بخش داراي يك پست كارشناسي به عنوان « كارشناس امورمالي، مشاركتها و تجهيزات تخصصي (برعهده آقاي علي صياديان) بوده و وظايف زير را عهدهدار است:
ـ همكاري با معاونت پشتيباني، ذيحساب، گروه بودجه و تشكيلات سازمان آموزش و پرورش استثنايي و سازمان استان به منظور حسن اجراي امورمالي.
ـ نظارت بر امورمالي و محاسباتي و نگهداري و تنظيم حسابهاي مربوط به حقالزحمه، اياب و ذهاب، خريد تجهيزات، طرح بيمه آتيه دانشآموزان استثنايي، عمران و امور مشاركتهاي مردمي برطبق قانون و ضوابط و مقررات مربوط و صحت و سلامت آنها.
ـ همكاري در برآورد بودجه جاري كاركنان مديريت آموزش و پرورش استثنايي و واحدهاي آموزشي تحت پوشش.
ـ اجراي طرحها و برنامههاي مربوط به جلب كمكهاي مادي و معنوي مردمي، سازمان ها، مؤسسات، انجمنهاي توانبخشي و بخش خصوصي براي بهبود وضع آموزش و پرورش كودكان و دانشآموزان استثنايي.
ـ پيشبيني اعتبار موردنياز سالانه جهت تأمين تجهيزات آموزشي و توانبخشي موردنياز واحدهاي آموزشي و ارائه آن به مقام مافوق.
ـ كنترل و بازبيني اسنادمالي مربوط كه جهت صدور دستور مقتضي و تأييد نهايي به مديريت آموزش و پرورش استثنايي ارسال ميگردد.
ـ نظارت دقيق بر دريافت و انتقال تجهيزات تخصصي آموزشي و توانبخشي از سازمان آموزش و پرورش استثنايي و استقرار آن در واحدهاي آموزشي و توانبخشي استان به نحوي كه از آسيب ديدگي آنها جلوگيري شود.
ـ ارائه پيشنهادهاي لازم درخصوص خريد تجهيزات آموزشي و توانبخشي موردنياز واحدهاي آموزشي به مقام مافوق و تهيه گزارشهاي لازم در اين مورد.